Plan zużycia energii finalnej – nowe obowiązki dla gmin w zakresie efektywności energetycznej

Urząd gminy i każda jego jednostka, od szkoły po ośrodek pomocy społecznej, będą musiały co roku zużywać mniej energii niż rok wcześniej i wykazywać to w raporcie. Rząd szacuje, że w latach 2025–2034 instytucje publiczne wydadzą na ograniczenie zużycia 10,6 mld zł, a na zakupie energii zaoszczędzą 13,4 mld zł (ocena skutków regulacji, 2025). Zużycie ma spadać od 2027 r., a punktem wyjścia jest rok 2021, którego dane trzeba odtworzyć z faktur sprzed pięciu lat.

• Plan zużycia energii finalnej: dokument na dziesięć lat, który przygotowuje urząd i osobno każda jednostka gminy.
• Cel 1,9%: co roku zużycie ma spaść o 1,9% zużycia z 2021 r., licząc od 2027 r.
• Dane z 2021 r.: faktury za energię elektryczną, ciepło, gaz i paliwa dla każdego budynku i pojazdu.
• Podział celu: gmina rozdziela redukcję między swoje jednostki i może jednej dać mniej, innej więcej.
• Raport roczny: do 31 marca, do rejestru CROEF i do marszałka województwa.
• Budynki powyżej 750 m²: przed termomodernizacją trzeba porównać wariant z umową o gwarantowane oszczędności (EPC).

Plan przygotowuje osobno urząd i każda jednostka, np. szkoła, przedszkole czy ośrodek pomocy społecznej. To nie jest dokument dla całej gminy, jak plan gospodarki niskoemisyjnej: obejmuje tylko energię, którą zużywa sama jednostka. Plan sporządza się na dziesięć lat, do 31 grudnia roku przed jego pierwszym rokiem. Trzeba w nim ująć cztery rzeczy:

1. Zużycie w 2021 r.: średnioroczne zużycie energii finalnej w podziale na energię elektryczną, ciepło, gaz ziemny i paliwa.
2. Harmonogram działań: co jednostka zrobi w kolejnych latach, żeby ograniczyć zużycie energii.
3. Prognozę zużycia: o ile zużycie spadnie rok po roku, w podziale na te same nośniki.
4. Analizę umowy EPC: informację, czy przy termomodernizacji sprawdzano wariant z gwarantowanymi oszczędnościami, jeśli dotyczy.

Gotowy plan wprowadza się do rejestru i publikuje na stronie internetowej jednostki. Nie trzeba go nikomu przedstawiać do zaopiniowania. Aktualizuje się go wtedy, gdy zmiana budżetu przesuwa zaplanowane działania. W harmonogramie mieszczą się zarówno inwestycje, jak i działania beznakładowe, np. krótsza iluminacja budynku.

Plan zużycia energii finalnej nie jest audytem energetycznym. Nie musi go sporządzać audytor, a przepisy nie przewidują wzoru planu ani wymagań wobec osoby, która go przygotowuje. Audyt energetyczny budynku opisuje stan jednego obiektu i wskazuje, co w nim zmodernizować. Plan zbiera takie działania dla wszystkich budynków i pojazdów jednostki w harmonogram na dziesięć lat, a jednostka co roku rozlicza się z jego wykonania. Audyty, które jednostka już ma, dają więc gotowe działania i oszczędności do harmonogramu i prognozy.

Skoro wzoru nie ma, gmina, która zleca opracowanie planu, sama opisuje jego zakres w zapytaniu ofertowym. Plan ma przede wszystkim pokazać drogę do celu z prognozą zużycia. W praktyce najwięcej pracy wymaga zebranie danych z 2021 r. dla każdego budynku i pojazdu.

Obowiązek obejmuje urząd i niemal wszystkie jednostki, które gmina albo powiat utrzymuje z budżetu. Nowe przepisy nazywają je instytucjami publicznymi; w gminie i powiecie są to m.in.:

• jednostki samorządu terytorialnego: gmina, powiat i województwo;
• jednostki budżetowe: urząd, szkoły, przedszkola, ośrodki pomocy społecznej;
• samorządowe zakłady budżetowe: np. zakład gospodarki komunalnej prowadzony w tej formie;
• samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej: np. szpital powiatowy prowadzony jako SP ZOZ;
• inne osoby prawne bez charakteru przemysłowego lub handlowego: gdy samorząd finansuje je w ponad 50% i powołuje większość ich organu zarządzającego lub nadzorczego.

Dom kultury i biblioteka nie są wymienione wprost. Jeśli gmina finansuje je w ponad połowie i powołuje dyrektora, najpewniej też będą potrzebowały planu. Ministerstwo zaleca ocenić każdą jednostkę osobno.

Cel 1,9% obejmuje całą energię, którą jednostka zużywa, także w budynkach wynajmowanych i zabytkowych. Z celu wyłączone są tylko dwie grupy:

1. Publiczny transport zbiorowy: np. komunalny przewoźnik autobusowy.
2. Siły zbrojne: jednostki wojskowe w rozumieniu ustawy o obronie Ojczyzny.

Wyłączenia dla jednostek z zadaniami w zarządzaniu kryzysowym ani dla samorządów jako takich nie będzie. Jeśli zabytkowego budynku nie da się zmodernizować, zostają działania beznakładowe albo przeprowadzka do energooszczędnego lokalu.

Spółki komunalne, np. wodociągi czy ciepłownia działające jako spółka, zwykle prowadzą działalność handlową i rozlicza się je jak przedsiębiorstwa. Przy dużym zużyciu energii czeka je audyt energetyczny przedsiębiorstwa, a przy największym system zarządzania energią; piszemy też, jak uniknąć wdrożenia ISO 50001.

Termin zależy od liczby mieszkańców gminy, w której jednostka ma siedzibę, według stanu na 31 grudnia 2025 r. Ta sama zasada obejmuje starostwo, urząd marszałkowski czy urząd rządowy z siedzibą w tej gminie. Przepisy są jeszcze rządowym projektem UC77, którego Rada Ministrów nie przyjęła, a daty z jego wersji z 2025 r. się zmienią:

Pierwsze terminy z tabeli już minęły. Ministerstwo Klimatu i Środowiska zapowiedziało w październiku 2026 r. nowe daty, ale ich nie podało. Wiadomo, że zużycie ma spadać od 2027 r., a raporty będą trafiać do nowego modułu centralnego rejestru oszczędności energii finalnej (CROEF), który według propozycji ministerstwa ruszy 1 stycznia 2028 r. Stopniowanie według wielkości gminy wynika z dyrektywy EED, więc kolejność najpewniej zostanie: najpierw największe gminy, na końcu te poniżej 5 tys. mieszkańców.

Najpierw trzeba ustalić całkowite zużycie energii finalnej w 2021 r.: energii elektrycznej, ciepła, gazu ziemnego i paliw, także w samochodach służbowych. 1,9% tej wartości to wolumen, o który zużycie ma spadać co roku w stosunku do roku poprzedniego.

Rok 2021 pozostaje punktem odniesienia, nawet jeśli w pandemii urząd zużył wtedy mniej energii niż zwykle: wynika z dyrektywy EED i ministerstwo nie zgodziło się go zmienić. Wynik nie musi się zgadzać w każdym roku osobno, bo rozlicza się łącznie trzy kolejne lata. Za niewykonanie celu kar nie ma; trzeba wtedy przedstawić Prezesowi URE plan działań naprawczych.

Rząd zakłada, że połowę redukcji da się uzyskać bez inwestycji, np. ograniczając iluminację budynków i utrzymując 19 °C w ogrzewanych pomieszczeniach. Drugą połowę mają dać inwestycje: w 70% termomodernizacja budynków, w 30% inne przedsięwzięcia, m.in. wymiana oświetlenia (ocena skutków regulacji, 2025).

W rozliczeniu efektywności energetycznej gminy liczy się zużycie urzędu i wszystkich jednostek podległych. Gmina sama ustala, o ile każda jednostka ma zmniejszyć zużycie i jak to rozliczać. Bierze przy tym pod uwagę trzy kryteria:

1. Potencjał: ile da się zaoszczędzić przy danym rodzaju działalności i stanie technicznym budynku.
2. Koszt: ile kosztuje uzyskanie oszczędności w danej jednostce.
3. Ciągłość zadań: czy jednostka nadal może normalnie wykonywać swoje zadania.

Szkoła po termomodernizacji w 2020 r. może więc dostać niższy cel, ale wtedy wyższy musi przyjąć inna jednostka, żeby łącznie zużycie spadło o co najmniej 1,9%. Gmina decyduje też, kto zbiera dane i wpisuje je do rejestru: przepisy nie przypisują tego konkretnemu stanowisku.

Raz w roku, do 31 marca, urząd i każda jednostka składają raport za poprzedni rok: ile energii zużyły i jak wykonują plan. Raport trafia elektronicznie do rejestru CROEF, a samorządy przekazują go marszałkowi województwa.

Jeśli raport będzie niepełny, marszałek wezwie do poprawy w ciągu 30 dni, a przy kolejnym wezwaniu w ciągu 14 dni. Za brak raportu nie ma kar, ale zużycie energii i wynik każdej instytucji Prezes URE co roku opublikuje w BIP, więc mieszkańcy i radni zobaczą, jak wypada ich gmina.

Przed termomodernizacją budynku, którego właścicielem jest gmina albo jej jednostka i który ma ponad 750 m² powierzchni użytkowej, trzeba będzie porównać dwa warianty. Pierwszy to umowa o poprawę efektywności energetycznej (EPC): wykonawca, zwykle firma usług energetycznych (ESCO), gwarantuje oszczędności energii, a jego wynagrodzenie zależy od tego, ile energii uda się zaoszczędzić. Drugi to realizacja w inny sposób, np. wyłącznie ze środków publicznych.

Jeśli analiza pokaże, że EPC jest korzystniejsze, termomodernizację trzeba przeprowadzić w tej formule. Jeśli nie, gmina realizuje inwestycję tak jak dotąd. Analiza wydłuża przygotowanie inwestycji, dlatego najlepiej wpisać ją do harmonogramu przed ogłoszeniem przetargu.

Przy mniejszych budynkach analiza jest dobrowolna. Jak ją przeprowadzić, ministerstwo opisze w kolejnej wersji wytycznych do umów EPC z czerwca 2023 r. Dane do analizy daje audyt energetyczny budynku, wymagany m.in. przy premii termomodernizacyjnej.

Sprzedawcy energii i paliw mogą w ramach swoich obowiązków oszczędnościowych finansować mieszkańcom wymianę źródła ciepła. Docieplenie, wymianę okien i modernizację wentylacji takie programy obejmą tylko u osób dotkniętych ubóstwem energetycznym i odbiorców wrażliwych.

Sprzedawca, który planuje program w gminie, może do 15 grudnia roku poprzedzającego przesłać regulamin wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta. Gmina publikuje go wtedy na swojej stronie internetowej razem z informacją, jak mieszkańcy mogą zgłosić udział. Danych o osobach ubogich energetycznie gmina sprzedawcom przekazywać nie będzie.

Cel, plan i raport zostaną w przepisach; zmienią się terminy. Przed wejściem ustawy w życie można zrobić cztery rzeczy:

1. Zebrać faktury za 2021 r.: energia elektryczna, ciepło, gaz ziemny i paliwa, osobno dla urzędu i każdej jednostki. Paliwa przelicza się na MWh według wartości opałowej, np. w naszym kalkulatorze bilansu energetycznego.
2. Spisać budynki: z powierzchnią użytkową i planami remontów, żeby wiedzieć, gdzie przekroczony jest próg 750 m².
3. Wyznaczyć osobę odpowiedzialną: kogoś, kto będzie zbierał dane od jednostek i składał raporty.
4. Sprawdzić źródła finansowania: według oceny skutków regulacji na efektywność energetyczną sektora publicznego jest w latach 2021–2027 ponad 18,4 mld zł, m.in. w programie NFOŚiGW „Renowacja z gwarancją oszczędności”. Przy części przedsięwzięć można też uzyskać świadectwa efektywności energetycznej, ale wniosek trzeba złożyć przed rozpoczęciem prac.

Zbierzemy dane o zużyciu energii z 2021 r. dla urzędu i jednostek, policzymy cel 1,9% i przygotujemy plan zużycia energii finalnej. Przed termomodernizacją wykonamy audyt energetyczny budynku i porównamy wariant z umową EPC z realizacją ze środków własnych. Doradzamy też przy termomodernizacji budynków.