Ślad węglowy w standardzie VSME: co zostało z wymogów ESRS E1?

Zużycie energii monitoruje 67,5% małych firm w Polsce, a ślad węglowy tylko co piąta (Credit Agricole, badanie 400 firm zatrudniających do 49 osób, listopad 2023 r.). Od roku obrotowego 2027 duża firma objęta CSRD może wymagać od swojego dostawcy zatrudniającego od 11 do 1 000 osób tylko dwóch danych klimatycznych: zużycia energii w MWh i emisji Zakresów 1 i 2. Obie liczby zazwyczaj wylicza się z faktur za energię i paliwa.

• Ślad węglowy w standardzie VSME: moduł podstawowy obejmuje zużycie energii w MWh oraz emisje Zakresów 1 i 2 metodą location-based.
• Co zostało z ESRS E1: 8 z 11 wymogów ma w VSME węższy odpowiednik; E1-3, E1-9 i E1-10 wypadły.
• Zakres 3: w VSME jest dobrowolny; warto go policzyć w produkcji, przetwórstwie spożywczym, budownictwie i opakowaniach.
• Cele i ryzyka klimatyczne: należą do modułu kompleksowego (C3 i C4); ujawnia się je, gdy firma je ma.
• Firmy do 10 osób: dane klimatyczne są dla nich dobrowolne i klient nie może ich wymagać.

VSME (Voluntary Sustainability Reporting Standard for non-listed SMEs) opracował EFRAG w grudniu 2024 r. jako dobrowolny standard raportowania zrównoważonego rozwoju dla małych i średnich przedsiębiorstw.

Kogo dotyczy standard:

• firmy spoza dyrektywy CSRD: stosować go mogą jednostki, które nie mają obowiązku raportowania ESG na podstawie dyrektywy o rachunkowości;
• wielkość: standard przygotowano dla jednostek, które w poprzednim roku obrotowym zatrudniały średnio do 1 000 osób, łącznie z mikrojednostkami;
• dobrowolność: nikt nie musi go stosować, a sprawozdania nie trzeba poddawać atestacji.

Standard składa się z dwóch modułów:

1. Moduł podstawowy: ujawnienia B1–B11; dla mikrojednostek to podejście docelowe, a dla pozostałych firm minimum.
2. Moduł kompleksowy: ujawnienia C1–C9, o które mogą prosić banki, inwestorzy i klienci korporacyjni; stosuje się go tylko razem z modułem podstawowym.

Wybrany moduł stosuje się w całości, co deklaruje się w ujawnieniu B1 jako wariant A (moduł podstawowy) albo B (oba moduły). Wyjątkiem są pozycje „jeżeli dotyczy”: cel redukcji emisji czy plan przejścia ujawnia się tylko wtedy, gdy firma je faktycznie opracowała.

W części klimatycznej rozporządzenie delegowane (UE) 2026/1560 zmieniło trzy rzeczy względem zalecenia Komisji (UE) 2025/1710:

1. Intensywność emisji: nie trzeba już dzielić emisji przez obrót; z nowej wersji ESRS E1 ten wskaźnik również usunięto.
2. Unijne wskaźniki referencyjne: z ujawnienia C8 usunięto oświadczenie o wykluczeniu z indeksów zgodnych z porozumieniem paryskim.
3. Firmy do 10 pracowników: zużycie energii, emisje, cele redukcji i ryzyka klimatyczne są dla nich dobrowolne.

ESRS to standardy raportowania ESG dla dużych firm, objętych obowiązkiem z dyrektywy CSRD. Moduł ESRS E1 Zmiana klimatu stosuje się, gdy w analizie podwójnej istotności uznano zmianę klimatu za istotny temat. Od roku obrotowego 2027 standard ten ma 11 wymaganych rozdziałów do ujawnienia. VSME nie wymaga analizy podwójnej istotności: wybrany moduł stosuje się w całości. Poniżej krótkie porównanie wymagań publikacji informacji na temat śladu węglowego, czy szerzej, dotyczących zmian klimatu:

W module podstawowym opis działań na rzecz klimatu mieści się w ujawnieniu B2. Firma wskazuje w nim, czy ma praktyki, polityki, przyszłe inicjatywy i cele monitorowania polityk dotyczące zrównoważonego rozwoju. Standard podaje przykłady praktyk, wśród nich zmniejszanie zużycia energii elektrycznej i emisji gazów cieplarnianych. W mniejszych firmach zestaw praktyk często zastępuje spisaną politykę i standard to dopuszcza.

Moduł kompleksowy dodaje ujawnienie C2. Opisuje się w nim krótko praktyki, polityki i inicjatywy zgłoszone w B2 i zaznacza, czy obejmują dostawców lub klientów. Można też wskazać osobę lub organ odpowiedzialny za ich wdrożenie.

W ESRS te same tematy zajmują dwa wymogi:

1. E1-4 Polityki: opisuje się treść polityki, jej zakres w łańcuchu wartości oraz normy i inicjatywy, do których się odwołuje.
2. E1-5 Działania i zasoby: podaje się kwoty znaczących wydatków na działania oraz redukcję emisji osiągniętą i oczekiwaną, w podziale na dźwignie dekarbonizacji.

W VSME nie podaje się ani kwot, ani efektu działań w tonach CO₂e.

Pierwsza liczba klimatyczna w VSME to całkowite zużycie energii w MWh. Jeśli firma może uzyskać potrzebne dane, rozbija je na energię elektryczną i paliwa, a każdą z tych pozycji na energię odnawialną i nieodnawialną. Energię elektryczną bierze się z rachunków za media; tak wprost mówi standard. Paliwa, np. gaz ziemny w kotłowni czy olej napędowy w samochodach, przelicza się na MWh według wartości opałowej.

W badaniu Credit Agricole z 2023 r. zużycie energii monitorowało 67,5% firm zatrudniających do 49 osób, a zużycie wody 63,6%. Ocenę wpływu na środowisko przeprowadziło 34,3% z nich, a ślad węglowy monitorowała co piąta.

Za energię odnawialną standard uznaje m.in. energię wiatru, słońca i wody, energię geotermalną, biomasę i biogaz.

W ESRS E1-7 zakres jest szerszy:

• źródła energii: zużycie dzieli się na źródła kopalne, jądrowe i odnawialne zamiast dwóch kategorii;
• paliwa kopalne według rodzaju: w sektorach o znacznym oddziaływaniu na klimat podaje się zużycie każdego paliwa i osobno kupioną energię elektryczną, ciepło, parę i chłód ze źródeł kopalnych;
• produkcja energii: firma, która wytwarza energię, podaje ją osobno ze źródeł odnawialnych i nieodnawialnych.

Druga część B3 to szacunkowe emisje gazów cieplarnianych brutto w tonach ekwiwalentu dwutlenku węgla (t CO₂e), liczone z uwzględnieniem wymogów GHG Protocol Corporate Standard z 2004 r.:

• Zakres 1: emisje bezpośrednie ze źródeł, które firma posiada lub którymi zarządza, np. ze spalania paliw w kotłowni i w samochodach firmowych oraz z wycieków czynników chłodniczych;
• Zakres 2: emisje z wytworzenia zakupionej energii elektrycznej, ciepła, pary i chłodu, liczone metodą location-based, czyli według średniego wskaźnika emisji dla sieci.

Standard mówi o emisjach „szacunkowych”: w małej firmie liczy się je z ilości zużytych paliw i energii pomnożonych przez wskaźniki emisji. Ekwiwalent CO₂ obejmuje także metan, podtlenek azotu i gazy fluorowane, przeliczone wskaźnikami GWP. Granicę obliczeń wyznacza ujawnienie B1: sprawozdanie jednostkowe albo skonsolidowane, z jednostkami zależnymi.

ESRS E1-8 wymaga czterech informacji, których w B3 nie ma:

1. Zakres 2 metodą market-based: podaje się go obok wyniku location-based; w VSME można go dodać jako informację dodatkową.
2. Zakres 3: podaje się go łącznie i dla każdej znaczącej kategorii.
3. Udział EU ETS: ujawnia się odsetek emisji Zakresu 1 objętych unijnym systemem handlu uprawnieniami do emisji.
4. Emisje biogeniczne: bezpośrednie emisje CO₂ ze spalania lub rozkładu biomasy podaje się osobno od Zakresu 1.

Obliczenie śladu węglowego w obu zakresach krok po kroku opisujemy w artykule o obliczaniu śladu węglowego firmy w Zakresie 1 i 2. Samodzielnie można to zrobić w naszym kalkulatorze śladu węglowego dla firm w Excelu, który ma wgrane wskaźniki dla Polski.

Zakres 3 nie jest w VSME obowiązkowy. Standard zalicza go do informacji dodatkowych, które firma może dołożyć, gdy są istotne dla jej sektora, i opisuje w punktach 49–52:

• kiedy warto: w produkcji, przemyśle rolno-spożywczym, budownictwie i branży opakowaniowej prawdopodobnie występują znaczące kategorie Zakresu 3;
• metoda: punktem odniesienia jest 15 kategorii z GHG Protocol Corporate Value Chain (Scope 3) Standard, a firma uwzględnia te, które sama oceni jako istotne;
• prezentacja: emisje Zakresu 3 podaje się razem z Zakresami 1 i 2 w ujawnieniu B3.

W ESRS E1-8 Zakres 3 jest obowiązkowy. Znaczące kategorie aktualizuje się co roku, a pełną inwentaryzację wykonuje się co najmniej raz na trzy lata.

Dla firmy, która liczy Zakres 3 pierwszy raz, rozsądnym startem jest metoda spend-based: pokazuje, w których kategoriach leży większość emisji. Kategorie do dokładniejszego policzenia wybiera się w analizie istotności kategorii.

Ujawnienie C3 wypełnia firma, która wyznaczyła cele redukcji emisji gazów cieplarnianych. Cele podaje się w wartościach bezwzględnych dla Zakresów 1 i 2, a jeśli firma ma cel dla Zakresu 3, także dla jego znaczących kategorii. Ujawnia się pięć informacji:

1. Rok docelowy: podaje się rok, którego dotyczy cel, i docelową wartość emisji.
2. Rok bazowy: podaje się rok odniesienia i wartość emisji w tym roku.
3. Jednostki: wskazuje się, w jakich jednostkach wyrażono cel, np. w t CO₂e.
4. Pokrycie: podaje się, jaką część emisji Zakresów 1, 2 i ewentualnie 3 obejmuje cel.
5. Działania: wymienia się główne działania, którymi firma chce osiągnąć cel.

Plan przejścia na potrzeby łagodzenia zmiany klimatu pojawia się w C3 tylko w sektorach o znacznym wpływie na klimat. Są to sekcje A–H i M klasyfikacji NACE, czyli m.in. rolnictwo, górnictwo, przetwórstwo przemysłowe, energetyka, budownictwo, handel, transport i obsługa rynku nieruchomości. Firma z takiego sektora, która ma plan, może go opisać i wyjaśnić, jak obniża emisje. Firma bez planu ujawnia, czy i kiedy go przyjmie.

ESRS wymaga więcej:

• zgodność z 1,5 °C: w E1-6 oświadcza się, czy cele są oparte na podstawach naukowych i zgodne z ograniczeniem ocieplenia do 1,5 °C;
• plan przejścia: w E1-1 opisuje się go w pięciu punktach, razem z nakładami na realizację, założeniami i zablokowanymi emisjami.

Cel zwalidowany przez SBTi można przenieść do C3, podając go w wartościach bezwzględnych. Listę działań ułatwi plan redukcji śladu węglowego.

Ujawnienie C4 wypełnia firma, która zidentyfikowała zagrożenia klimatyczne i zdarzenia przejścia powodujące poważne ryzyka. Podaje w nim:

• zagrożenia i zdarzenia: zwięźle opisuje się zagrożenia fizyczne, np. powodzie i fale upałów, oraz zdarzenia przejścia, np. nowe przepisy albo wzrost cen uprawnień do emisji;
• ocenę narażenia: wyjaśnia się, jak oceniono narażenie i wrażliwość aktywów, działalności i łańcucha wartości;
• horyzonty czasowe: wskazuje się, w jakiej perspektywie czasowej mogą wystąpić zidentyfikowane zagrożenia;
• przystosowanie: podaje się, czy firma podjęła działania przystosowawcze.

Dobrowolnie można dodać ocenę potencjalnych negatywnych skutków tych ryzyk dla wyników finansowych w skali: wysoki, średni, niski.

W ESRS ten obszar zajmują trzy wymogi:

1. E1-2: opisuje się metodę identyfikacji ryzyk, a przy analizie scenariuszowej także to, czy użyto scenariusza wysokoemisyjnego i scenariusza 1,5 °C.
2. E1-3: ocenia się odporność strategii i modelu biznesowego, czego VSME nie wymaga.
3. E1-11: podaje się wartość bilansową aktywów narażonych na ryzyka oraz przychody z działalności narażonej na te ryzyka.

Jak przeprowadzić taką ocenę, pokazujemy w artykule o analizie ryzyk i szans wynikających ze zmian klimatu.

Firma objęta CSRD liczy Zakres 3, więc pyta dostawców o dane ESG, w tym o emisje. Od lat obrotowych rozpoczynających się 1 stycznia 2027 r. nie może jednak wymagać od jednostek zatrudniających średnio do 1 000 osób informacji spoza załącznika II rozporządzenia 2026/1560. W części klimatycznej limit wygląda tak:

Powyżej wskazany limit ma trzy ograniczenia:

1. Tylko na potrzeby CSRD: nie dotyczy pytań, które wynikają z innych przepisów unijnych lub krajowych.
2. Banki i ubezpieczyciele: rozporządzenie zachęca je, żeby ograniczały pytania do danych ze standardu, ale ich nie wiąże.
3. Dobrowolność odpowiedzi: dostawca może przekazać kontrahentowi więcej, np. cel redukcji emisji, jeśli sam tak zdecyduje.

Rozporządzenie zaleca też klientom, żeby pytali tylko o dane, których potrzebują, nawet jeśli to mniej niż w standardzie. Firmom, które zbierają dane o śladzie węglowym od swoich dostawców, przyda się nasza checklista z wzorem e-maila.

Kompleksowo możemy przygotować dla Twojej firmy dane z rozdziału zmian klimatycznych. Policzymy ślad węglowy organizacji w Zakresach 1, 2 i 3 zgodnie z GHG Protocol, z danymi do ujawnienia B3 i do odpowiedzi na ankiety klientów. Pomożemy też wyznaczyć cel redukcji emisji do C3 i przygotować zgłoszenie do walidacji w SBTi: co czwarte zwalidowane zgłoszenie do SBTi z Polski przygotował nasz zespół.