Jak obliczyć ślad węglowy produktu? Instrukcja w siedmiu krokach

Zapytanie ofertowe od dużego odbiorcy albo ankieta w przetargu dziś zwykle zawiera prośbę: podajcie ślad węglowy tego produktu. W firmie zaczyna się wtedy szukanie, bo policzony jest najwyżej ślad całej organizacji, a to inna liczba, zbierana z innych danych i liczona według innych reguł. Poniżej rozkładamy obliczenie na kroki:

• Ślad węglowy produktu liczy się w siedmiu krokach: od celu i jednostki deklarowanej po raport i ewentualną niezależną weryfikację.
• Granice operacyjne: w relacjach z klientem biznesowym standardem jest zakres od kołyski do bramy.
• Dane: pomiary i faktury z zakładu oraz ślady od dostawców, a reszta z baz wskaźników.
• Weryfikacja: ISO 14067 jej nie wymaga, ale klient, EPD i PACT zwykle tak.

Czym jest ślad węglowy produktu?

Ślad węglowy produktu (ang. product carbon footprint, PCF) to emisja gazów cieplarnianych związana z jego cyklem życia i przypisana do jednej jednostki produktu , na przykład do kilograma, sztuki albo metra kwadratowego. Liczy się go metodą analizy cyklu życia (LCA), zawężoną do jednej kategorii wpływu, czyli do zmian klimatu i wyrażamy za pomocą ekwiwalentu emisji dwutlenku węgla (CO2e).

Od śladu węglowego organizacji różni go punkt widzenia. Dla organizacji sumujemy emisje całej firmy z całego roku w podziale na trzy zakresy: emisje bezpośrednie oraz emisje pośrednie z energii i z łańcucha wartości. Ślad weglowy produktu idzie wzdłuż łańcucha dostaw jednego wyrobu: od wydobycia wykorzystanych w produkcji surowców przez ich transport po produkcję i ewentulanie dalsze etapy cyklu życia produktu - wykorzystanie i koniec przydatnosci. Źródła danych będą zbliżone, ale inaczej je wykorzystujemy, inne wskaźniki dobieramy

Dobrze widać na tym schemacie:

Różnicę omawiamy szerzej w tekście czym różni się ślad węglowy firmy od śladu węglowego produktu. W praktyce oba rachunki się zazębiają: ślady produktów od dostawców są najdokładniejszą metodą policzenia kategorii 1 w zakresie 3.

Czym ślad węglowy produktu różni się od LCA i EPD?

W rozmowach z klientami te trzy skróty chodzą parami i bywają używane zamiennie. Są powiązane, a poniżej staram się wyjaśnić podstawowe różnice.

• PCF: ślad węglowy produktu, jedna kategoria wpływu, czyli zmiana klimatu. Wynik podaje się w kilogramach ekwiwalentu CO₂ na jednostkę produktu.
• LCA: ocena cyklu życia, szersza o dodatkowe kategorie wpływu. Obok klimatu bada między innymi zużycie zasobów i wody, zakwaszenie i eutrofizację.
• EPD: deklaracja środowiskowa produktu, czyli sformalizowany dokument według reguł programu i reguł kategorii wyrobu. Opiera się na LCA i wymaga weryfikacji przez stronę trzecią.

Zależność jest prosta: ślad węglowy może być samodzielnym raportem, częścią szerszej analizy LCA albo pierwszym krokiem do deklaracji EPD. Rodzaj opracowania zależy od celu: dział zakupów lub dział ESG pyta o ślad węglwoy, przetarg w budownictwie o EPD, a klient z branży chemicznej albo kosmetycznej o pełną LCA. Kto wydaje i weryfikuje deklaracje środowiskową, opisujemy w tekście o operatorach programów EPD.

Po co klientowi ślad węglowy Twojego produktu?

Pytanie rzadko bierze się z ciekawości. Duże przedsiębiorstwo potrzebuje tej liczby do kilku swoich obowiązków:

• Raportowanie: dane od dostawców są najdokładniejszą metodą policzenia zakupionych towarów w zakresie 3, a te emisje trafiają potem do raportu zrównoważonego rozwoju według dyrektywy CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive).
• Zakupy: przy porównywalnej cenie i jakości wygrywa oferta z niższym śladem, bo obniża wynik kupującego bez żadnej inwestycji po jego stronie.
• Redukcja emisji: bez danych z produktu nie widać, czy opłaca się zmienić surowiec, dostawcę energii czy sposób pakowania.

Dla dostawcy ta sama liczba działa w dwie strony. Pokazuje, gdzie redukcja śladu węglowego jest najtańsza, i staje się argumentem handlowym wobec działów zakupów i ESG, które pytają o ślad coraz częściej.

Jaki jest wzór na ślad węglowy produktu?

Wzór jest prosty, a cała trudność leży w zebraniu danych i dobraniu odpowiednich wskaźników.

Uproszczony przykład dla serii 10 000 sztuk wyrobu ze stali, przy zakresie od kołyski do bramy i przykładowych wskaźnikach:

• stal: 8 000 kg × 2,1 kg CO₂e/kg = 16 800 kg CO₂e;
• energia elektryczna: 50 000 kWh × 0,55 kg CO₂e/kWh = 27 500 kg CO₂e;
• gaz ziemny: 12 000 m³ × 2,0 kg CO₂e/m³ = 24 000 kg CO₂e;
• transport surowców: 1 500 tonokilometrów × 0,11 kg CO₂e/tkm = 165 kg CO₂e.

Razem 68 465 kg CO₂e, czyli 6,85 kg CO₂e na sztukę. Wskaźnik emisyjności energii jest zwykle największą pojedynczą pozycją w rachunku, więc jego dobór potrafi przesądzić o wielkości śladu węglowego całego wyrobu.

W jakich granicach obliczyć ślad węglowy produktu?

Granice operacyjne wskazują, które etapy cyklu życia produktu pokazujemy wynikiem naszych obliczeń. Najczęściej używa się te trzy zakresy:

• Od bramy do bramy: tylko procesy zachodzące w zakładzie. Najprostsze do obliczenia, ale ich zakres też jest najmniej przydatny naszym klientom.
• Od kołyski do bramy: surowce, ich transport oraz proces produkcyjny, do momentu przygotowania wyrobu do wyjazdu z zakładu. To standard w relacjach między firmami i podstawa deklaracji dla odbiorców.
• Od kołyski do grobu: pełny cykl życia, razem z dystrybucją, użytkowaniem i utylizacją. Potrzebny przy komunikacji do konsumenta, ekoprojektowaniu i deklaracjach EPD.

Wybór granic operacyjnych trzeba podać przy każdym wyniku. Ten sam wyrób w zakresie od kołyski do bramy i od kołyski do grobu ma dwa zupełnie różne wyniki, a ich porównywanie nie ma sensu.

Jakie normy opisują ślad węglowy produktu?

Sam proces obliczania i zbierania danych wygląda podobnie w każdym ze standardów obliczania śladu węglowego, różnice dotyczą szczegółów: jak dzielić emisje między produkty, co wolno pominąć, co ma zawierać finalny raport oraz czy wynik musi zweryfikować ktoś niezależny.

Miejsce EPD na tle pozostałych oznaczeń wyjaśniamy w tekście o etykietach i deklaracjach środowiskowych typu I, II i III.

Jak obliczyć ślad węglowy produktu krok po kroku?

1. Ustal cel i jednostkę deklarowaną: Nim zaczniesz obliczać ślad węglowy odpowiedz sobie na pytanie, w jakim celu potrzebujesz takie obliczenia? czy wynik idzie do klienta, do przetargu, czy do własnej analizy, i czy odnosi się do sztuki, kilograma, metra bieżącego czy litra.
2. Wyznacz granice i okres danych: standard B2B to zakres od kołyski do bramy, próbka danych zebrana z pełnego roku kalendarzowego, żeby uśrednić sezonowość produkcji.
3. Narysuj mapę procesu: wszystkie wejścia i wyjścia, od surowców i opakowań, przez media i transport wewnętrzny, po odpady z każdego etapu.
4. Zbierz dane: zużycia energii i paliw z liczników lub faktur, zestawienia magazynowe, ewidencje odpadów i odległości transportu.
5. Dobierz wskaźniki emisji: zacznij od ogólnodostepnych baz danych LCA lub wskaźników branżowych, dla bardziej znaczących danych zapytaj dostawców o wskaźniki 
6. Rozdziel emisje między produkty: gdy zakład wytwarza kilka wyrobów, potrzebna jest alokacja, opisana niżej.
7. Policz, opisz i zweryfikuj: wynik na jednostkę, raport z opisem metody i źródeł danych, a przy deklaracji dla klienta także weryfikacja.

Jakie dane trzeba zebrać do obliczenia śladu węglowego produktu?

Lista danych jest powtarzalna i w większości firm da się ją skompletować z dokumentów, które już są w księgowości i na produkcji:

• faktury za zakupioną energię elektryczną, za paliwa grzewcze i technologiczne oraz za ciepło;
• ewidencja czynników chłodniczych i ich uzupełnień;
• zestawienia ilościowe surowców, opakowań i materiałów pomocniczych;
• ewidencja odpadów z produkcji wraz ze sposobem ich zagospodarowania;
• dane o logistyce surowców: odległości, środki transportu, masy ładunków;
• wykaz pojazdów firmowych z przebiegiem albo zużyciem paliwa;
• wielkość produkcji w tym samym okresie, w jednostkach, w których podajesz wynik.

Osobna sprawa to informacje o śladzie węglowym od dostawców, czyli wskaźniku dostawcy. Jeżeli ten sam surowiec kupujesz w kilku miejscach, pytanie wysyłasz do każdego dostawcy osobno, bo emisje związane z produkcją danego materiału bywają u nich różne. Zamiast pytać ogólnie o „ślad węglowy”, warto od razu zapytać o to, co rozstrzyga o przydatności liczby:

• Metodyka: według czego policzono wskaźnik, na przykład ISO 14067 albo GHG Protocol.
• Okres danych: z którego roku pochodzą dane wejściowe.
• Granice: co wynik obejmuje, zwykle od kołyski do bramy.
• Weryfikacja: czy liczbę sprawdziła niezależna strona i kto.
• Jednostka: kilogramy CO₂e na kilogram, sztukę albo tonokilometr, powiązane z dokumentem zakupu.

Jak rozdzielić emisje między produkty? Zasady alokacji

Zakład produkcyjny rzadko wytwarza tylko jeden wyrób. Emisje z kotłowni, sprężarek czy oświetlenia hali trzeba więc rozdzielić, a wybór metody alokacji potrafi zmienić wynik znacznie. Poniżej przykład pokazujący jak istotny jest wybór alokacji przy obliczeniach śladu weglowego produktu:

Stanrdardy podpowiadają hierarchię stosowania poszczególnych metod alokacji: najpierw spróbuj uniknąć alokacji, dzieląc proces na podprocesy przypisane do konkretnych wyrobów, a dopiero potem wybierz klucz podziału. Wybraną metodę i jej uzasadnienie trzeba opisać w raporcie, ponieważ ona istotnie wpływa na wynik. Czasami wytyczne branżowe będą wprost nakazywać stosowanie konkretnej metody.

Czy dla każdego produktu trzeba liczyć osobny ślad?

Obliczenia i raport mogą obejmować grupę wyrobów, ale tylko wtedy, gdy różnice między nimi nie wpływają istotnie na końcowy wynik. Obliczenie śladu węglowego dla większej grupy produktów, gdy produkty:

• mają bardzo podobny skład materiałowy;
• powstają w tym samym procesie technologicznym i tej samej lokalizacji;
• różnią się cechami bez wpływu na emisje, na przykład kolorem albo wariantem wykończenia.

Granice grupowania trzeba opisać w metodologii. Jeśli w jednej grupie znajdą się wyroby o innej gęstości, innym materiale albo innej technologii produkcji, wynik będzie mocno zniekształcony i nie opisuje wiarygodnie żadnego z nich.

Jakie błędy powtarzają się najczęściej przy obliczaniu śladu węglowego?

Sześć z nich wraca w projektach niezależnie od branży:

• Uznawanie śladu węglowego produktu za Zakres 3 śladu węglowego organizacji: zakres 3 nie zastępuje analizy produktu, choć bywa źródłem większości danych wejściowych.
• Brak opisanych granic operacyjnych:  sama liczba znaczy co innego dla produkcji, co innego dla pełnego cyklu życia.
• Przypadkowy dobór wskaźników: dwa wskaźniki dla podobnego materiału mogą pochodzić z innego regionu i innej technologii.
• Nieopisane założenia: przyjęcie założenia nie jest błędem, błędem jest niezapisanie go w raporcie.
• Użycie wyniku do innego celu: analiza wewnętrzna nie nadaje się do przetargu ani do EPD bez sprawdzenia metodyki i weryfikacji.

Kiedy wystarczą własne obliczenia śladu węglowego produktu?

Nie każdy proces musi od razu iść do konsultanta lub weryfikatora. Własne, wstępne obliczenie mają sens, gdy firma chce:

• zrozumieć, jak w ogóle działa ten proces,
• zobaczyć gdzie są luki danych
• przygotować dane przed rozmową z klientem albo z doradcą,
• sprawdzić, które elementy produktu ważą w wyniku najwięcej,
• porównać dwa warianty technologiczne na potrzeby decyzji wewnętrznej,
• zbudować świadomość w produkcji, zakupach i jakości.

Taki etap przenosi firmę z pytania „od czego zacząć” do konkretnej listy danych i braków. Do użytku wewnętrznego to zwykle wystarczy.

Sprawa zmienia się, gdy liczba wychodzi na zewnątrz. Deklaracja dla klienta, wpis do przetargu, hasło na etykiecie albo dane do raportu odbiorcy wymagają opisania zastosowanej metody, jasno postawionych granic i danych, które ktoś może sprawdzić. Wtedy zwykle dokłada się weryfikację śladu węglowego produktu, bo odbiorca i tak często o nią zapyta.

Co powinien zawierać raport śladu węglowego produktu?

Końcowy raport z obliczeń śladu węglowego produktu ma pozwolić odbiorcy odtworzyć wynik i ocenić, do czego wolno go użyć. Minimum, które powinniśmy w rzetelnym raporcie umieścić to:

• nazwa i opis produktu lub grupa produktów objęta analizą i przyjęta jednostka,
• przyjęte granice operacyjne systemu ,
• okres, z którego pochodzą dane,
• lokalizacja produkcji,
• dane wejściowe wraz ze źródłami wskaźników emisji,
• przyjęte założenia i metoda alokacji,
• udział poszczególnych etapów w wyniku, czyli miejsca do redukcji,
• ograniczenia analizy i dopuszczalne zastosowania wyniku.

Co zrobić, gdy klient prosi o ślad węglowy obliczony zgodnie z PACT?

PACT (Partnership for Carbon Transparency) to inicjatywa WBCSD, która ujednolica liczenie i przekazywanie śladów produktów w łańcuchu dostaw. Nie jest normą ani certyfikatem: to bezpłatna metodyka nadbudowana nad GHG Protocol i ISO 14067. Obowiązuje wersja 3, wydana 30 kwietnia 2025 r. Dla dostawcy oznacza to cztery konkretne wymagania:

• Zakres od kołyski do bramy, z transportem do klienta liczonym i podawanym osobno.
• Udział danych pierwotnych: trzeba podać, jaka część wyniku pochodzi z własnych pomiarów, a od końca 2027 r. także ocenę jakości danych.
• Weryfikacja modelu obliczeniowego przez niezależną stronę, z ograniczoną pewnością.
• Komplet danych przy wymianie: jednostka deklarowana, okres, granice, zastosowane normy, wynik z pochłanianiem biogenicznym i bez niego.

Ważność wyniku PACT ogranicza do trzech lat, a przy zmianie procesu o ponad 10% każe policzyć go na nowo. Ślad policzony porządnie według ISO 14067 spełnia większość tych wymagań, więc zwykle chodzi o uzupełnienie dokumentacji, a nie o liczenie wszystkiego od zera.

Czy ślad węglowy produktu trzeba zweryfikować?

Samo ISO 14067 weryfikacji nie narzuca, więc technicznie można opublikować wynik nieweryfikowany. W praktyce decyduje odbiorca deklaracji:

• Klient biznesowy: coraz częściej pyta wprost, czy obliczenia sprawdziła jednostka zewnętrzna.
• EPD: weryfikacja przez stronę trzecią jest obowiązkowa, bez niej deklaracja nie powstanie.
• PACT: wymaga niezależnej weryfikacji modelu obliczeniowego.
• Komunikacja marketingowa: po wejściu dyrektywy EmpCo hasło o niższej emisji trzeba udowodnić, a weryfikacja jest najprostszym dowodem.

Czym weryfikacja różni się od walidacji i atestacji, tłumaczymy w osobnym tekście o weryfikacji, walidacji i atestacji. Sam przegląd wyniku zamawia się jako weryfikację śladu węglowego produktu

Jak długo ważny jest wynik obliczeń śladu węglowego produktu?

Praktyka rynkowa wskazuje na ważność raportu z obliczeń śladu węglowego produktu między 3 a 5 lat. Sprawa jest indywidualna i może się zdarzyć tak, że klienci będą prosić corocznie lub co dwa lata o jego aktualizację. Ślad przelicza się zwykle po zmianie technologii, dostawcy kluczowego surowca albo źródła energii. Metodyka PACT ogranicza ważność wyniku do trzech lat i wymaga przeliczenia, gdy proces zmieni się o więcej niż 10%.

Potrzebujesz śladu węglowego produktu, który klient przyjmie bez pytań?

Liczymy ślad węglowy produktu według GHG Protocol i ISO 14067, razem z mapą procesu, raportem i deklaracją dla klienta w dwóch językach. Jeżeli obliczenia już macie, sprawdzi je weryfikacja śladu węglowego produktu.